Manaraq unquykuna yaqa 3.000 millones utaq aswan unquykunata chinkachichkaptin, kay sachaqa yanaparqa industrializada América nisqa hatarichinapaq. Chinkasqa hatunchayninkuta kutichipunapaqqa, naturalezata abrazananchis kanqa, allichananchistaqmi kanqapas.
1989 watapi mayninpiqa Herbert Darlingmanmi waqyamurqan: Huk cazaqmi willarqan Nueva York llaqtaq inti haykuy ladonpi Zor wayq’opi Darlingpa hallp’anpi huk hatun castaña sach’awan tupasqanmanta. Darlingqa yacharqanmi huk kutipiqa castaña sach’akuna chay cheqaspi aswan importante sach’akunamanta huknin kashasqanmanta. Yacharqataqmi huk wañuypaq hongo pachak wata kuska masnin chay especieta yaqa chinkachisqanmanta. Kawsaq castañota rikusqanmanta cazaqpa willakuyninta uyarispan, castañopa tronconqa iskay metro sayayniyuqmi karqa, pichqa altosniyuq wasiman chayaruspanmi iskayrayarqa. Darlingmi nirqan: “Manan segurochu kani creenichu imachus kasqanmanta yachasqanpi”, nispa.
Darling chay sach’ata tariqtinqa, huk cuentopi kaq runata qhawashanman hinan karqan. Paymi nirqa: “Ancha derecho hinaspa perfecto karqa huk especímen ruwayqa-ancha allinmi karqa”, nispa. Ichaqa Darlingpas rikurqanmi chay sach’a wañupushaqta. 1900 wata qallariymantapachan chay onqoywan hap’ichikurqan, chaymi 3.000 millón otaq aswan askha runakuna chay onqoykunawan wañurqanku. Kaymi ñawpaq kaq runaq apasqan onqoy, aswanta sach’akunata chinkachiq kunan tiempopi. Darlingqa yuyaykusqa, sichus mana chay sach’ata qespichiyta atinmanchu chayqa, muhuntapas qespichinmanmi. Huk sasachakuyllam kachkan: sachaqa manam imatapas ruwachkanchu, chaypa hichpanpi mana huk castaña sachakuna polinizayta atiq kasqanrayku.
Darlingqa ingenierom, ingenieropa ruwayninkunawanmi sasachakuykunata allichan. Qatiqnin junio killapi, sach’aq verde qatanpi q’ello q’ello t’ikakuna ch’eqesqa kashaqtinmi, Darlingqa disparo municionkunata hunt’achirqan disparo polvowan, chaytaqa huk castaña sach’aq yachasqan qhari t’ikakunamantan horqorqanku, hinaspan wichay ladoman carropi rirqan. Huk hora kuskanmi pasarqa. Chay sachataqa alquilasqa helicópteromantam dispararqa. (Payqa allin wasi ruwaq empresatan purichin, chay empresaqa askha ruwaykunatan pagayta atin.) Chay kallpachakusqanqa manan allinchu karqan. Qatiqnin watapim Darlingqa hukmanta kallpanchakurqa. Kay kutipiqa churinwanmi andamiota aysarqaku urqupa hawanpi castañakunaman hinaspam iskay semana masninpi 80 metro sayayniyuq plataformata ruwarqaku. Munasqayqa qata pataman seqaspanmi huk castaña sachapi kuruman rikchakuq t’ikakunawan t’ikakunata maqchirqa.
Chay urmay killapin Darlingpa sach’anpa k’allmankunaqa q’omer kiskakunawan qatasqa rebabakunata paqarichirqan. Kay kichkakunaqa ancha rakhu, filoyuqmi kasqa, chaymi pantasqa kanman cactus nispa. Cosechaqa manam hatunchu, yaqa pachak nuecesmi kan, ichaqa Darling wakinta tarpurun hinaspam suyakuyta pincharun. Payqa huk amigunwanmi rimallarqakutaqmi Charles Maynardwan William Powellwan, paykunam iskay sacha genéticos karqaku, paykunaqa Nueva York llaqtapi kaq Escuela Estatal de Ciencias Ambientales y Forestal nisqapim Siracusa llaqtapi (Chuckwan Billwan wañurqaku). Chayllaraqmi chaypi qallarirqaku pisi qullqillapaq castañamanta investigacionta. Darlingqa castañakunata quspan cientificokunata tapurqa sichus chaykunawan kutichimunkumanchu icha manachu chayta. Darlingmi nirqan: “Kayqa hatun ruwaymanmi rikch’akun”, nispa. “Estados Unidospa inti lluqsimuy ladupi enteron.” Ichaqa pisi watakuna qhepamanmi kikin sach’an wañupurqan.
Europa runakuna Norteamérica nisqapi tiyayta qallarisqankumantapachan chay hatun suyupi sach’a-sach’akunamanta willakuyqa aswantaqa chinkachisqa karqan. Ichaqa, Darlingpa yuyaykusqanqa kunanqa askha runakunaq qhawarisqanmi huknin aswan sumaq oportunidadkuna hina chay willakuyta mosoqmanta qhawariyta qallarinanpaq – kay wata qallariypi, Templeton World Charity Foundation churarqan Maynard hinallataq Powellpa The proyecton qorqan yaqa llapan historianmanta, kay kallpachakuymi atirqan ch’usaqyachiyta huk huch’uy llank’ayta, chaymi aswan 3 millón dólares qolqeta gastakurqan. Chayqa karqan universidadman qosqanku sapallan regalomanta aswan hatunmi. Genéticos nisqakunaq investigacionninmi pachamamamanta yachaqkunata obligan chay suyakuywan mosoq, mayninpiqa mana allintachu qhawarinankupaq, chaymi kay pachata allichayqa manan niyta munanchu mana imapas pasasqanmanta Edén huertaman kutipuyta. Aswanpas, chay ruwayqa hap’ipakuymi kanman: tukuy imaq ingeniero, naturalezatapas.
Castaño raphikunaqa suni, kiruyuq, iskay uchuy q'umir sierra cuchillakunaman rikch'akuq, wasanmanta qhipaman t'inkisqa, raphip chawpi venanwan. Huknin puntanpi iskay raphikuna huk saphiman t’inkisqa. Huknin puntanpiqa filo puntatam ruwanku, chay puntataqa sapa kutim waqtanman k’umuykachinku. Kay mana suyasqa rikchayqa sachakunapi upallalla verde hinaspa riti quchakunatam kuchun, chaymi senderistakunapa mana iñiy atina musquynin runakunapa yuyayninta rikcharichirqa, chaymi yuyarichirqa huk kutipi achka kallpasapa sachakunapa sacha sacha ukunta purisqankuta.
Literaturawan, yuyariywanllam kay sachakunata allinta entiendechwan. Lucille Griffin, Fundación Americana Colaborador de Castañas nisqamanta directora ejecutiva, huk kuti qillqarqa chaypi rikunki castañakunata ancha qhapaq, chaymi primavera killapi, sacha patapi cremoso, lineal t’ikakuna “imaynan The foamy waves rolled down the hillside”, chaymi hatun taytapa yuyariyninkunaman pusawanchik. Otoño killapiqa sach’aqa yapamantan phatarinqa, kay kutipiqa k’aspiyoq rebabakunan misk’i kayninta tapanqaku. Huk kawsaq Thoreau sutiyoq runan “Walden” nisqa qelqanpi qelqarqan: “Castañakuna puqusqaña kaqtinqa chiri tiempopin kuskan bushelta huñuq kani”, nispa. “Chay tiempopiqa ancha kusikunapaqmi karqan chay tiempopi Lincoln llaqtapi mana tukukuq castaña sach’a-sach’akunapi puriy”, nispa.
Castañas nisqakunaqa ancha confiablem. Castaña sach’akunaqa manan encina sach’akuna hinachu, paykunaqa pisi watakunallapin bellotakunata urmachinku, aswanpas sapa urquy killapin askha nuez tarpuykunata ruruchinku. Castañakunapas mana sasachu digerir: qaranmanta hurquspa huk q’uñita mikhuyta atinki. (Taninoyuq bellotakunata llamk’achiyta kallpachakuy-utaq ama ruwaychu.) Lliwmi castañakunata mikhunku: ciervo, ardilla, oso, pisqu, runa. Chakra llamk'aqkuna kuchichankuta kacharispa yunkapi wirata yapanku. Navidad tiempopiqa castañakunawan hunt’a trenkunan orqokunamanta llaqtaman riqku. Arí, cheqaqtapunin nina ruphachisqa karqanku. William L. Bray sutiyoq runan nirqan: “Wakin cheqaskunapin chakra llank’aqkuna aswan askha qolqeta gananku castañakunata vendesqankumanta, llapa chakra llank’aymanta”, nispan nirqan William L. Bray, payqa qhepaman Maynardwan Powellwan llank’asqanku escuelapi ñawpaq kaq decanon karqan. Qillqasqa 1915. Runakunapa sach'anmi, yaqa llapanmi yunkapi wiñan.
Hinaspapas manan mikhuyllachu qon. Castaño sach’akunaqa 120 metrokama wicharinmanmi, ñawpaq 50 metrokunataq mana k’allmakunawan nitaq nudokunawanchu ch’aqwakun. Kayqa k’aspi k’utuqkunaq musquyninmi. Manaña aswan sumaqchu nitaq aswan kallpasapa k’aspichu chaypas, ancha usqhayllan wiñan, astawanqa kuchusqa qhepaman wakmanta wiñaspa mana ismuqtin. Ferrocarril watasqakunap, telefono postekunap unaypaq kaynin estetica nisqamanta aswan hatun kaptin, Castañoqa industrializasqa América nisqa hatarichinapaqmi yanaparqan. Waranqa waranqa granerokuna, cabañakuna, castañamanta ruwasqa iglesiakuna ima sayashanraqmi; huk qillqaqmi 1915 watapi yuparqan Estados Unidos nacionpi aswan kuchusqa sach’akuna kasqanmanta.
Yaqa llapan inti lluqsimuy ladupi-sach'akunaqa Misisipimanta Mainekamam, Atlántico quchapatanmanta Misisipi mayukama-castañokunapas hukninmi. Ichaqa Apalaches nisqapiqa hatun sach’a karqan. Millonninpi castañakunam chay urqukunapi tiyan.
Allinmi Fusarium wilt nisqa ñawpaq kutita Nueva York llaqtapi rikurisqan, chaymi achka norteamericanokunapa punkun. 1904 watapin Bronx Zoológico nisqapi chinkananpaqña kaq castaña sach’aq kurkunpi huk mana reqsisqa onqoyta tarirqanku. Yachaysapa runakunaqa usqhayllan repararqanku bacteriakunaq onqoyninta apamuq hongo (qhepaman Cryphonectria parasitica nispa sutichasqa) hawa llaqtakunamanta apamusqa Japón sach’akunaman 1876 watapiraq chayamusqanmanta.
Pisi tiempollamantan askha estadokunapi runakuna willarqanku sach’akuna wañupushasqanmanta. 1906 watapin William A. Murrill sutiyoq runa, Nueva York llaqtapi Jardín Botánico nisqapi micólogo runa, chay onqoymanta ñawpaq kaq cientifico qelqata horqomurqan. Murielmi rikuchirqa kay hongoqa castaña sachapa kurkunpi q’illu-q’illu ch’uspi unquyta apamusqanmanta, chaytaq qhipaman troncon muyuriqpi ch’uyata ruwan. Nutrientekuna yakupas manaña kurkupa uranpi kaq kurku vasokunapi wichayman urayman puriyta atiptinqa, wañuy anillopa hawanpi kaq tukuy imapas wañunqam.
Wakin runakunaqa manan yuyaykuyta atinkuchu-otaq mana munankuchu hukkunaq yuyaykunankuta- yunkamanta chinkaq sach’ata. 1911 watapin Pensilvania llaqtapi Sober Paragon Chestnut Farm nisqa empresan creerqan chay onqoyqa “mana manchakuyllachu” nispa. Unay pachapaq mana responsable periodistakuna kaynin. Chay haciendaqa wisq’asqa karqan 1913. Iskay wata ñawpaqta Pensilvania llaqtapi castaño onqoykunamanta comité nisqatan waqyarqanku, chaypin autorizarqanku 275.000 dólares estadounidenses (chay tiempopiqa askha qolqeta) gastanankupaq, hinaspan willarqanku huk paquete de poderes nisqakunata kay nanayta atipanapaq medidakunata ruwanankupaq, chaypin kasharqan sapan runakunaq kaqninkunapi sach’akunata thuñichinankupaq derechota. Patólogos nisqakunan ninku llapa castaña sach’akunata horqonapaq, chaytaqa ruwanku iskay kinsa kilómetrosllapin chay infección principalpa ñawpaqninmanta, chhaynapi nina hark’aq efectota ruwanankupaq. Ichaqa rikukun kay hongo mana infectasqa sach’akunaman saltayta atin, esporasninpas wayrawan, pisqukunawan, kurukunawan, runakunawan ima unqusqa. Chay planqa saqesqañan karqan.
1940 watapaqqa yaqa manañam hatun castañakuna chay unquywan hapichikurqachu. Kunan pachaqa waranqa waranqa waranqa qullqipa chaninmi chinkachisqaña. Fusarium ch’akiyqa mana allpapi kawsasqanraykum, castaña saphikunaqa wiñachkallan, chaymantam 400 millon masnin sacha sachapiraq kachkan. Ichaqa Fusarium wilt nisqa, maypichus tiyasqan encina sach’api huk yaku waqaychanata tarisqa, manataqmi anchatachu dañota ruwarqa anfitrionta. Chaypimantaqa usqhayllan mosoq castaña t’ikakunaman mast’arikun, hinaspan pampaman kutichipun, yaqa llapanpiqa unayña manaraq t’ikanankupaq chayashaqtinku.
Maderamanta industriaqa tarirqankun huk ruwaykunata: encina, pino, nogal, uspha ima. Bronceado, huk hatun industria, castaña sachakunapi hapipakuq, sintético curtido nisqaman tikrakun. Achka wakcha chakra llamkaqkunapaqqa manam imapas tikranapaq kanchu: manam huk nativo sachapas chakra llamkaqkunamanpas uywankunamanpas qunchu gratis, confiable hinaspa achka calorías nisqakunata hinaspa proteína nisqakunata. Castaño unquyqa tukuchinmi Apalaches runakunapa kikinkumanta tarpuyninkumanta huk común ruwayta, chaymi chay lawpi runakunata obligan sutilla akllakunankupaq: carbón minaman rinankupaq utaq karuman astakunankupaq. Donald Davis sutiyoq historiamanta yachaq runan 2005 watapi qelqaran: “Castaña wañusqanraykun enteron pacha wañusqaña kashan, chaymi tawa pachak wata masña Apalaches orqokunapi kawsanapaq costumbrekuna manaña kanchu”, nispa.
Powellqa Apalachesmanta, castañakunamantapas karullapim wiñarqa. Taytanqa Fuerza Aérea nisqapi llamk'arqan, ayllunman astakurqan: Indiana, Florida, Alimanya, Marylandpa inti lluqsimuy ladupi. Nueva York llaqtapiña llank’arqan chaypas, rimasqankunaqa waqaycharqanmi Medio Oeste nisqapi franco nisqa kayninta, Sur nisqapi mana reparaylla ichaqa reparaylla prejuicio nisqatapas. Paypa simple costumbren hinaspa simple sastre estilonmi complementanku, chaypim vaqueros nisqakuna mana tukukuq hina camisa cuadros nisqa muyuchiywan. Paypa aswan munasqan interjección nisqa “wow” nisqa.
Powellqa uywa hampiq kaytan yuyaykushan, genética nisqamanta yachachiq prometenankama, mosoq, aswan q’omer chakra llank’aymanta, genéticamente modificado nisqa plantakunapi, chay plantakunaqa kikinmi kurukunata, onqoykunatapas hark’ayta atinman. “Ñoqaqa yuyaykurqanin, waw, manan allinchu kanman plagakunamanta hark’akuq plantakunata ruway, manataqmi ima plaguicidatapas ch’aqchunaykichu?”, nispa. nispas Powellqa nisqa. “Arí, kay pachapi wakin runakunaqa manan chay hinatachu qatikunku”, nispa.
Powell 1983 watapi Utah Estado Universidadpa graduado escuelanman chayamuptinqa manam imapas qukurqachu. Ichaqa pasaqllamantan biólogo runaq laboratorionman haykurqan, hinaspan huk virus nisqapi llank’asharqan, chay virusqa hongo blight nisqatan pisiyachinman. Kay virusta llamk’achiyta munasqankuqa mana ancha allintachu rirqa: mana sapallanmantachu sach’amanta wak sach’aman mast’arikurqa, chayrayku chunka chunka sapa juk laya hongospaq ruwasqa kanan karqa. Chayna kaptinpas Powellqa hatun sacha urmasqanmanta willakuywanmi anchata admirakurqa, chaymi runakunapa ruwasqan llakikuypaq pantaykuna rikurimusqanmanta cientifico solucionta quykurqa. Paymi nirqa: “Teqsimuyuntinman puriq mercaderiayku mana allintachu manejasqankuraykum, mana yuyaypichu unquchiqkunata hawa llaqtakunamanta apamurqaniku”, nispa. "Yuyarqanim: Wow, kayqa interesantem, kanmi chansa kutichimunaypaq".
Powellqa manan ñawpaq kutichu chinkachiykunata chinkachiyta munarqan. Sut’i rikukusqan qhepamanmi, castañas americanas nisqakuna mana allinta ruwanankupaq condenasqa kasqankuta, USDA nisqa empresaqa castaña china sach’akunata tarpuyta munarqan, chay primonmi aswan mana ch’akiyta atinchu, chaywanmi entienderqanku kay especie castañas americanas nisqakunaq rantinpichu icha manachu chayta. Ichaqa castañakunaqa aswan hawamanmi wiñan, aswanmi ruru sach'akunaman rikch'akun ruru sach'akunamantaqa. Paykunataqa sach’a-sach’apiqa encina sach’akunawan, huk hatun Amerikamanta hatun sach’akunawan ima enanoyachirqanku. Wiñayninkuqa hark’asqañan, otaq wañuylla. Yachaysapa runakunapas Estados Unidos nacionmanta China nacionmanta castañakunatan kuska mirachiyta munarqanku, iskayninkumanta allin sach’a ruruchiyta suyaspa. Gobiernoq kallpachakusqanqa manan allinchu karqan, chaymi saqepurqanku.
Powellqa Nueva York Universidad Estatal Escuela de Ciencias Ambientales y Forestal nisqapi llamk'ayta tukurqan, chaypi Chuck Maynard sutiyuq genético nisqawan riqsinakurqan, payqa laboratorio nisqapi sach'akunata tarpurqan. Iskay kinsa watakunallaraqmi cientificokuna ruwarqanku ñawpaq kaq plantakunaq tejidon genéticamente modificasqata, chaypin yaparqanku huk genta, chay genmi tabacoman antibióticos nisqawan hark’akuyta qon, chaytaqa ruwanku técnica nisqapi rikuchinankupaqmi, manan ima qhatuypipas utilizanankuchu. Maynard (Maynard) musuq tecnologiapi llalliyta qallarirqa, chaywan tupaq allin tecnologiata maskachkaspa. Chay pachaqa Darlingqa wakin muhuyuqmi karqan, huk sasachakuytaqmi karqan: castañas estadounidenses nisqakunata allichay.
Waranqantin watakunapi ñawpaqmantapacha yura mirachiy ruwaykunapi, chakra llamkaqkuna (hinallataq kunan pacha yachaqkuna) munasqa rasgoyuq variedades nisqakunata chimpapuranku. Chaymanta, chay genes nisqakunaqa naturalmente chaqrusqa kanku, runakunataq prometedor chaqrusqakunata akllanku aswan allin calidad-aswan hatun, aswan sumaq frutakunata utaq unquykunata hark’anankupaq. Yaqa llapanpim huk ruruta ruwanapaq achka miraykuna ruwana. Kay ruwayqa pisilla, huk chhika pantasqa ima. Darlingqa tapukurqanmi sichus kay método sallqa kaynin hina allin sach’ata ruruchinmanchu nispa. Paymi niwarqa: “Piensani aswan allin ruway atisqanchikta”, nispa.
Ingeniería genética nisqa aswan control niyta munan: huk específico gen mana tupaq especiemanta hamun chaypas, huk específico propósitopaq akllasqa kanman hinaspa huk organismo genoman nisqaman churakunman. (Huk rikchaq especiekunamanta genesniyuq organismokunaqa “genéticamente modificados” nisqa kanku. Kunallanraqmi cientificokuna ruwarunku técnicas nisqakunata, chaywanmi directamente editanku organismos diana nisqakunapa genoman nisqa.) Kay tecnología nisqa prometekun mana haykapipas rikusqanchikman hina allinta hinaspa utqaylla ruwanankupaq. Powell iñin kayqa ancha allinmi rikch’akun castañas estadounidenses nisqapaq, chaykunatan sutichan “yaqa hunt’asqa sach’akuna”-kallpasapa, hatun sayayniyoq, askha mikhuyniyoq ima, chaymi necesitakun huk ancha específica correcciónllata: resistencia a la blight bacteriana.
Munasqa ari niy. Paymi nirqan: “Negocioykupiqa ingenierokunan kanan”, nispa. “Wasichiymanta wasi ruwaykama kayqa huk laya automatizacionlla”.
Powellwan Maynardwanmi ninku, chunka watakunapin kanman resistenciata qoq genes nisqakunata tarinankupaq, tecnología nisqakunata ruwanankupaq, chhaynapi castaño genoman nisqaman yapanankupaq, chaymantataq wiñachinankupaq. Powellmi nirqan: “Adivinacionllapin kashanchis”, nispa. "Manan pipas kanchu ima genespas hongokunaman resistenciata qoq, cheqaqtapunin qallarirqayku ch'usaq espaciomanta".
Darlingqa Fundación Americana de Castaña nisqamanta yanapayta maskarqan, mana qullqipaq tantanakuymi, 1980 wata qallariypi kamasqa. Umalliqninmi nirqa aswantaqa chinkasqa kasqanmanta. Paykunaqa hibridación nisqamanmi churakunku, ingenieria genética nisqamantataqmi makilla kachkanku, chaymi pachamamamanta yachaq runakunapa harkakuyninta hatarichin. Chayraykum Darlingqa kikinpa mana qullqipaq tantanakuyninta kamarirqan, ingenieria genética llamk'aykunata qullqita qunanpaq. Powellmi nirqa chay organizacionqa Maynardman Powellmanwan punta kaq chequeta 30.000 dolar qullqiwan qillqasqanmanta. (1990 watapi, nacionpa organizacionninqa mosoqyachirqanmi, Darlingpa t’aqakuq t’aqantan chaskirqan ñawpaq kaq sucursal estatal kananpaq, ichaqa wakin miembrokunan iskayrayashallarqanku otaq ingenieria genética nisqawan llapanta cheqnikurqanku).
Maynardwan Powellwanqa llamkayninkupim kachkanku. Yaqa chayllam, horario nisqankuqa mana chiqapchu karqa. Ñawpaq kaq hark’ayqa laboratoriopi castañakunata imayna wiñachiyta yuyaykuymi. Maynardqa castaña raphikunata, wiñananpaq hormonata ima muyu mana ancha ukhuyuq plástico petri platopi chaqruyta munarqa, chaywantaq álamokunata wiñachirqanku. Chayqa mana cheqaqchu kasqanmi rikukun. Musuq sach’akunaqa manam saphikunatachu, t’ikakunatapas wiñachinqachu células especializadas nisqamanta. Maynardmi nirqa: “Ñuqam enteron pachapi castaña sachakunata wañuchiypi puntapi kani”, nispa. Georgia Universidadpi investigador, Scott Merkle (Scott Merkle) tukukuypi Maynardman yachachirqa imaynatachus polinizaciónmanta qatiq Planta castañakunaman riyta embrionespi wiñayninpi etapapi.
Allin genta tariypas-Powellpa llamkasqanpas-sasachakuymi karqa. Payqa askha watakunan investigarqan huk antibacteriano compuesto nisqamanta, chaytaqa ruwarqan sapokunaq genesninmantan, ichaqa chay compuestotan saqepurqan runakuna mana sapoyoq sach’akunata chaskinkumanchu nispa. Chaymantapas castañakunapi bacteriakunaq onqoyninmanta huk gentan maskharqan, ichaqa repararqanmi chay sach’ata amachanapaqqa askha genes nisqakuna kasqanmanta (soqta genestapas reqsirqanku). Chaymantataq 1997 watapi huk llamkaqmasin cientificokunapa huñunakuyninmanta kutimuspan huk resumenta hinaspa presentacionta qillqarqa. Powell huk titulota repararqa “Expresión de oxalato oxidasa en plantas transgénicas qun resistenciata oxalatoman chaymanta oxalato ruwaq hongokunaman”. Virusmanta investigasqanmantam Powellqa yacharqa ch’akisqa hongokuna ácido oxálico nisqa lluqsichisqankuta, chaynapi castañapa kurkunta wañuchinankupaq hinaspa mana sasachakuspalla digerir kanankupaq. Powellqa repararqanmi castaña kikinpa oxalato oxidasa (oxalato nisqa proteína especial) ruwayta atinman chayqa, ichapas defiendekuyta atinman. Paymi nirqan: “Chayqa karqan Eureka momentoymi”, nispa.
Resulta, achka yurakuna huk gen nisqayuq kasqankuta, chaymi oxalato oxidasa nisqa ruwayta yanapan. Chay discurso qoq investigadormantan Powellqa huk variante trigota chaskirqan. Graduado estudiante Linda Polin McGuiganmi “pistola de genes” nisqa tecnología nisqa allincharqan, chhaynapi castaño embrionkunaman genes nisqakunata churananpaq, chay embrionpa ADN nisqaman churayta munaspa. Chay genqa huk tiempollapaqmi embrión nisqapi qhepakurqan, ichaqa chinkapurqanmi. Chay investigaq equipon chay ruwayta saqespa huk bacteriaman cambiarqanku, chay bacteriaqa unayñan huk métodota ruwarqan huk organismokunaq ADN nisqamanta kuchuspa genesninkuta churanankupaq. Naturalezapiqa microorganismos nisqakunan genes nisqakunata yapanku, chaykunan obligan bacteriakunaq mikhunanta ruwananpaq. Genética nisqamanta yachaqkunam chay bacteriaman yaykururqaku, chaynapi cientificopa munasqanman hina ima gentapas churananpaq. McGuiganqa castañamanta embrionkunaman trigomanta genes nisqakunata, proteínas marcadoras nisqakunatapas confiablemente yapayta atirqan. Chay proteína nisqa microscopio nisqawan irradiasqa kaqtinqa, chay proteína nisqa verde k’anchaytan horqonqa, chaymi rikuchin allinta churasqa kasqanmanta. (Chay equipoqa usqhayllan manaña utilizarqankuchu proteínas marcadoras nisqakunata-manan pipas munarqanchu k’anchariq sach’ata.) Maynard sutiyoq runan chay métodota nirqan “kay pachapi aswan sumaq kaq” nispa.
Tiempowan, Maynardwan Powellwan huk castaña huñuna lineata ruwarqanku, kunanqa mast’arikun askha patakunaman huk sumaq 1960 watakunapi ladrillo-y-mortero sach’a-sach’a yachay wasimanta, hinallataq llimp’i llimp’i musuq hawa campuspi “Acelerador Biotecnológico” wasi. Chay ruwayqa ñawpaqtaqa akllaymi embriones nisqakunata, chaykunan wiñan genéticamente kaqlla células nisqamanta (yaqa llapan laboratoriopi kamasqa embriones nisqakunaqa manan chayta ruwankuchu, chaymi mana imapaqpas valenchu ​​clones nisqakuna ruwayqa) hinaspa trigomanta genes nisqakunata churay. Embrion células nisqakunaqa, agar hina, pudín nisqaman rikch'akuq imayaymi, algakunamanta hurqusqa. Chay embrión sach’aman tukuchinankupaqmi chay investigaqkuna hormona wiñananpaq yaparqanku. Pachaknintin kuboman rikchakuq plástico waqaychanakunata, mana saphiyuq castaña sachakunawan, huk estantepi churakunmanmi kallpasapa fluorescente lamparata. Tukuyninpiqa, chay cientificokunaqa saphichakuq hormona nisqawanmi churarqanku, ñawpaq sach’ankutataq hallp’awan hunt’a mankakunapi tarpurqanku, hinaspataq ruphaypi controlasqa wiñanankupaq cuartoman churarqanku. Mana admirakuypaqchu, laboratoriopi sachakunaqa hawapi mana allinchu kachkanku. Chayraykum investigadorkunaqa sallqa sachakunawan tupachirqaku, chaynapi aswan sinchi ichaqa mana harkakuq especímenes nisqakunata ruwanankupaq, chaynapi prueba de campo nisqapi.
Iskay verano ñawpaqta, Hannah Pilkey, Powellpa laboratorionpi graduado estudiante, rikuchiwarqan imaynatachus kayta ruwayta. Payqa huk huch’uy plástico petri platopin tarpurqan bacteriakunaq onqoyninta apamuq hongota. Kay wisq’asqa formapiqa, kay patógeno naranja q’illuqa allin qhawasqa, yaqa sumaq ima. Sasam piensay chayna kasqanrayku achka runakuna wañunankupaq hinaspa chinkachisqankupi.
Allpapi tiyaq jirafaqa pampapi qunqurchaki, huk uchuy mallkipa pichqa milímetro partenta marcarqa, kimsa kutitañataqmi bisturíwan kuchurqa, hinaspam heridata llusiykurqa. Chaykunataqa plástico peliculawanmi sellarqan. Paymi nirqan: “Chayqa banda-ayuda hinan”, nispa. Kayqa mana hark’aq “control” sach’a kasqanrayku, payqa suyan kay naranja infección usqhaylla mast’arikunanta kay inoculación kaqmanta chanta qhipaman kay juch’uy saphikunata muyurinanpaq. Paymi qawachiwarqa wakin sachakunata, chay sachakunapim karqa trigopa genesnin, chaykunatam ñawpaqta hampirqa. Kay infección kaqqa kay incisión kaqllapi, kayhina kay llañu naranja simikuna kay huch’uy simiman qaylla.
2013 watapi, Maynardwan Powellwan willarqanku Transgénica Investigación nisqapi allin ruwasqankuta: 109 wata castaña unquy americana tarikusqanmanta, paykuna kikinkumanta hark’akuq hina Sach’akunata ruwarqanku, hatun dosis ch’akiq hongokunawan atacaptinkupas. Ñawpaq kaq hinaspa aswan qukuykuq qullqi quqninkuta yupaychaspan yaqa 250.000 dolar qullqita churarqa, chaymi investigaqkuna sachakunata paypa sutinwan sutichanku. Kaytaqa Darling 58 sutiyuqmi.
Fundación Americana de Castaña de Nueva York Capítulo nisqapa sapa wata huñunakuyninqa New Paltz llaqtapa hawanpi huk modesto hotelpim karqa, octubre killapi 2018 watapi paray sabado punchawpi, yaqa 50 runakunam huñunakurqaku. Kay huñunakuyqa wakinpiqa cientificokunapa huñunakuyninmi karqa, hukninñataqmi castañakuna cambianapaq huñunakuy. Huk huch’uy huñunakuna wasiq qhepanpi, chaypi kaqkuna Ziploc bolsakunata t’ikranakurqanku, chaypin hunt’a tuercas. Kay huñunakuyqa 28 watakunapin Darling otaq Maynard mana rirqankuchu. Saludmanta sasachakuykuna kasqanraykum iskayninkuta karuncharqaku. Chay clubpa umalliqnin Allen Nicholsmi niwarqan: “Unayñan chayta ruwashayku, yaqa sapa watataqmi wañusqakunarayku ch’inlla kayku”, nispa. Chaywanpas, kay sunquqa allin sunquyuqraqmi: kay genéticamente modificado sachaqa watakunañam pasarun sasa pruebakuna seguridadmanta hinaspa eficaciamanta.
Chay capitulopi kaqkunan allinta riqsichirqanku Nueva York Estadopi tiyaq sapa hatun castaña sach’a imayna kasqanmanta. Pilkey huk graduado yachakuqkunawanmi riqsichirqaku imaynatam polen huñuyta hinaspa waqaychayta, wasi ukupi k’anchaypa uranpi castañakunata wiñachiyta, chaynallataq allpata huntachiyta blight infección nisqawan sachakunapa kawsayninta mastarinankupaq. Chay anacardo sinqayoq runakunaqa, askhan polinizanku, sach’ankutataqmi wiñachinku, chaymi wayna cientificokunata tapurqanku.
Bowellqa pampaman churakurqa, kay capitulopaq mana oficial uniformeman rikchakuqta: huk camisa cuelloyuq vaquerosman wichqasqa. Paypa sapallan yuyayniyuq maskaynin-kimsa chunka wata llamk’aynin Herb Darlingpa castañas kutichipuy meta muyuriqpi organizasqa- pisilla kachkan yachaysapa yachaqkuna ukhupi, paykunaqa aswan sapa kuti investigacionta ruwanku pichqa wata qullqi quy ciclopi, chaymanta The prometedor resultados nisqakuna hukkunaman qusqa kanku qhatuypaq. Powellpa Departamento de Ciencias Ambientales y Bosques nisqapi llamkaqmasiy Don Leopold sutiyuq runam niwarqa: “Payqa ancha atencionniyuqmi hinaspa corregikuqmi”, nispa. "Payqa cortinakunata churan. Payqa manan distraekunchu askha huk ruwaykunawan. investigacion tukukuypi ñawpaqman puririqtinmi, Universidad Estatal de Nueva York (SUNY) nisqapi kamachiqkuna paywan rimanakurqanku, hinaspan mañakurqanku sach'anpaq patenteta, chhaynapi universidad chaymanta beneficiakunanpaq, ichaqa Powell mana munarqanchu. Paymi nirqan sach'akuna genéticamente modificados nisqakunaqa castañas primitivas hina kasqankuta, runakunata servinku. Powell runaqa kay cuartopin kashanku.
Ichaqa paykunata anyarqan: Yaqa llapan técnica hark’aykunata atipasqanku qhepamanmi, kunanqa genéticamente modificado sach’akunaqa aswan hatun sasachakuypi tarikunman: Estados Unidos gobierno. Iskay kinsa semanakuna ñawpaqtaraqmi Powell sutiyoq runaqa yaqa 3.000 paginayoq archivota apachirqan Estados Unidos nacionpi Departamento de Agricultura nisqapi Animal y Planta Salud Inspección Servicio nisqaman, chaymi encargakun genéticamente modificado nisqa plantakunata aprobanankupaq. Kaywanmi qallarikun chay agenciapa aprobacionninta: mañakuyta qawarispa, llaqtapa rimariyninta mañakuy, pachamamamanta imapas kasqanmanta willakuyta ruway, yapamanta llaqtapa rimariyninta mañakuy hinaspa tanteay. Kay llamkayqa achka watakunam kanman. Mana ima tanteaypas kaptinqa, chay proyectoqa sayarunmanmi. (Ñawpaq kaq runakunaq rimariynin pachaqa manaraqmi kicharikunchu).
Kay investigadorkunan yuyaykushanku huk mañakuykunata apachiyta Administración de Alimentos y Medicamentos nisqaman, chhaynapi qhawarinanpaq nueces genéticamente modificadas nisqakunaq mikhuy allin kayninta, hinallataq Agencia de Protección Ambiental nisqa qhawarinqa kay sach’aq pachamamapi imayna kayninta Ley Federal de Plaguicidas nisqaman hina, chaymi kamachikun llapa yurakuna genéticamente modificadas nisqapaq. biológico nisqa. “¡Kayqa cienciamantaqa aswan sasachakuymi!”, nispa. nispas uyariqkunamanta pipas nisqa.
"Arí." Powellpas chaytan arí nisqa. "Cienciaqa sumaqmi, hukmanyachiqmi". (Qhepamanmi niwarqan: “Kimsa imaymana agenciakunaq qhawariyninqa llumpay ruwaymi. Cheqaqtapunin wañuchin mosoq ruwaykunata pachamama waqaychaypi.”)
Sachanku mana imamanta manchakuspa kasqanmanta qawachinankupaqmi Powellpa equipon imaymana pruebakunata ruwarqaku. Paykunaqa oxalato oxidasa nisqatam abejakunapa polen nisqaman mikuchirqaku. Paykunaqa allpapi allin hongokuna wiñaynintam tupurqaku. Chay raphikunata yakupi saqispa t. Mana ima mana allin efectos rikukurqachu mayqin estudiokunapipas-chiqamantaqa, chiqapmantaqa, chay dieta genéticamente modificada nisqapa ruwayninqa aswan allinmi wakin mana modificado sachakunapa raphinkunamantaqa. Yachaysapa runakunam chay nueceskunata apachirqaku Oak Ridge National Laboratory nisqaman hinaspa Tennessee llaqtapi huk laboratoriokunamanpas, chaypim qawarqaku mana cambiasqa sachakunapa ruwasqan nueceswanqa mana hukniray kasqankuta.
Chayna ruwasqakunaqa reguladorkunatam hawkayachinman. Yaqapaschá mana thasnunqakuchu OMG nisqakunaq contranpi kaq activistakunata. John Dougherty, Monsanto llaqtamanta jubilasqa cientifico, Powellman mana qullqillapaq consultoría nisqakunata quykurqa. Chay contrariokunatan suticharqan “oposición” nispa. Chunka watakunañan pachamamamanta organizacionkuna willashanku karu ayllukuna ukhupi genes kuyuchiyqa mana yuyaykusqa consecuenciakunayoq kananta, ahinataq “super qura” nisqa paqarichiy, chaymi natural plantakunata atipan, otaq hawa llaqtamanta genes nisqakunata churaspa, chaykunan chay anfitrión nisqataqa ruwanman The possibility of darmful mutations in the ADN of the especie. Chaymantapas llakikunkum empresakuna ingeniería genética nisqawan patentekunata chaskisqankumanta hinaspa organismokunata controlasqankumanta.
Kunanqa Powellmi nirqa mana ima qullqitapas industriamanta directamente chaskisqanmanta, hinaspam insistirqa laboratorioman qullqi quyqa “mana watasqachu” kasqanmanta. Ichaqa Brenda Jo McManama, “Red Ambiental Indígena” sutiyuq organizacionpa organizaqnin, 2010 watapi huk acuerdota qawachirqa, chaypim Monsanto qusqa Fundación Castañoman hinaspa agencianwan kuska Nueva Yorkman Chay capituloqa iskay patente de modificación genética nisqatam autorizarqa. (Powell nirqa industria yanapakuykuna, Monsanto kaqwanpas, aswan pisi 4% llapan llamkana capitalninmanta.) McManama sospechan Monsanto (Bayerpa rantisqan 2018 watapi) pakallapi maskan patenteta chaskiyta yanapaspa imachus rikchakun hamuq iteración sachamanta. Proyecto sin ego. Payqa sut’itan nirqan: “Monsanqa llapanmi millay”, nispa.
Powellmi nirqa 2010 watapi acuerdopi patente tukusqaña kasqanmanta, sachanpa detallesninta literatura científica nisqapi willaspanmi qawarirqa chay sacha mana patentayta atinanpaq. Ichaqa repararqanmi chaywanqa mana llapa llakikuykunata chinkachinanta. Paytaq nirqa: “Yachanim pipas Monsantopaq cebolla kanki nispa niwananta”, nispa. “¿Imatan ruwawaq?, manan ima ruway atisqaykipas kanchu”, nispa.
Yaqa pichqa wata ñawpaqtaraqmi Fundación Americana de Castaña nisqapi umalliqkuna nirqaku hibridación nisqallawanqa mana ima munasqankuta haypayta atisqankuta, chaymi Powellpa ingeniería genética nisqa programanta chaskirqaku. Chay tanteasqankuwanmi wakin mana acuerdopi karqaku. 2019 watapi marzo killapi, Massachusetts-Rhode Island Chapter of the Foundation nisqap umalliqnin Lois Breault-Melican, llamk'ayninta saqirqan, Global Justice Ecology Project (Global Justice Project) nisqamanta rimaspa, Buffalo llaqtapi anti-gen ingeniería nisqa tantanakuy. Proyecto Ecología de Justicia) nisqamanta rimay; qusan Denis Melicanpas chay juntamanta lluqsirqa. Dennis niwarqa chay casarasqakuna astawan llakisqa kasqankuta Powellpa castañasnin “Caballo de Troya” kasqanmanta, chaymi ñanta kicharirqa huk comercial sachakunapas ingeniería genética nisqawan supercargasqa kanankupaq.
Susan Offutt, economista agrícola, Comité de la Academia Nacional de Ciencias, Ingeniería y Medicina nisqapi umalliqmi, chaymi 2018 watapi biotecnología forestal nisqamanta investigacionta ruwarqa, paymi qawachirqa gobiernopa proceso regulatorio nisqapiqa riesgo biológico nisqamanta estrecho asunto nisqapi kasqanmanta, yaqa mana haykapipas qawarirqachu aswan hatun preocupacion socialkunata, ahinataq anti-GMO activistakuna hatarichisqankuta. “¿Imataq yunkapa valor intrínseco?”, nispa. nispa tapurqa, huk sasachakuypa ejemplon hina, chay procesoqa manam allichakurqachu. “¿Sacha sachakunaqa kikinkupa allinninpaqchu kanku? ¿Kanchu obligación moral kayta qawarinanchikpaq, intervencionmanta tanteaspanchik?”, nispa.
Yaqa llapan rimasqay cientificokunaqa manan imaraykupas llakikunkuchu Powellpa sach’akunamanta, imaraykuchus sach’a-sach’aqa karumanmi dañota ruwarqan: sach’akunata kuchuy, qhuyakuna horqoy, wiñariy, mana tukukuq kurukuna, sach’akunata chinkachiq onqoykuna ima. Paykuna ukhupi, castaña ch’akiyqa pruebasqa kachkan Huk ceremonia de apertura. Millbrook (Nueva York) llaqtapi kaq Cary Ecosystem Institute nisqapi sach’a-sach’amanta ecólogo Gary Lovett sutiyoq runan nirqan: “Sapa kutillanmi mosoq hunt’asqa kawsaqkunata reqsichishanchis”, nispa. “Castañas genéticamente modificadas nisqapa impaktunqa aswan pisillam”, nispa.
Donald Waller sutiyoq sach’a-sach’amanta ecólogo runan, chayllaraqmi Wisconsin-Madison Universidadmanta jubilakurqan, paymi aswan karumanraq rirqan. Paymi niwarqan: “Huk ladomantan riesgowan premiowan pisillata equilibriota churani, huk ladomantaq riesgokuna tarinaypaq umayta raqraspallapuni”, nispa. Kay genéticamente modificado sachaqa sachapaqmi peligropi churanman. Aswanpas “premiopa urayninpi kaq paginaqa tintawan huntasqallañam kachkan”. Paymi nirqa, ch’akiyta harkakuq castaña, qipaman kay maqanakusqa sachata atipanqa nispa. Runakunaqa suyakuytam necesitanku. Runakunaqa simbulukunatam necesitanku. ”
Powellqa thakmi kayta munan, ichaqa ingeniería genética nisqamanta iskayrayaqkunan chhaphchinkuman. Paymi nirqan: “Manan ñoqapaqqa imapaqpas valenchu”, nispa. “Manan cienciapichu sayan”, nispa. Ingenierokuna aswan allin carrokunata otaq smartphone nisqakunata ruwaptinkuqa manam pipas quejakunchu, chaymi yachayta munan aswan allin ruwasqa sachakunapi ima mana allin kasqanmanta. Powellmi nirqan: “Kayqa yanapanmanmi”, nispa. "Imaraykutaq ninki mana kay herramientata llamk'achiyta atiykuchu?, Phillips destornilladorta llamk'achiyta atisunman, ichaqa mana normal destornilladortachu, viceversataq?"
2018 watapi octubre killa qallariypin Powellwan kuska Syracuse llaqtaq uray ladonpi llamp’u campo estacionman rirqani. Payqa suyarqanmi hamuq pachakunapi castaño americano nisqa especie wiñananta. Chay sitioqa yaqa ch’usaqmi, chaymi sach’akuna wiñananpaq saqesqa pisi cheqaskunamanta huknin. Chay hatun tarpuykuna pino, alerce, unaymanta saqisqa investigacionpa rurun, inti lluqsimuy ladopi inclinakunku, karunchakusqa wayramanta, chaymi chay kitiman aslla manchakuypaq hina sientekun.
Powellpa laboratorionpi Andrew Newhouse sutiyoq investigaqmi llank’ashanña cientificokunapaq aswan allin sach’akunamanta hukninta, chay sach’aqa Virginiaq uray ladonmantan sallqa castaña. Chay sach’aqa yaqa 25 metro sayayniyoqmi, chaymi wiñan castaña huertapi, chaytaqa 10 metro altoyoqmi ciervokunaq vallanwan muyurisqa. Chay escuela bolsataqa sachapa wakin kallmankunapa puntanmanmi watasqaku. Newhouse sutiyoq runan sut’incharqan chay ukhupi kaq plástico bolsaqa Darling 58 polen nisqapi wisq’asqa kashasqanmanta, chaytan cientificokuna junio killapi mañakurqanku, hawa metalmanta malla bolsataq ardillakunata karuncharqan wiñaq rebabakunamanta. Llapan churayqa Estados Unidospa Chakra llamk’ayninpa sinchi qhawarisqanmi; manaraq desregulación ruwakuchkaptinqa, sachakunamanta polen utaq nueces nisqakunam sapaqchasqa kanan, chaykunam genéticamente yapasqa genes nisqawan, chay valla nisqapi utaq investigadorpa laboratorio nisqapi.
Newhouseqa k’allmakunapi tijeras de poda retractables nisqakunatan manipularqan. Waskhawan aysaspa, cuchillo p’akikurqan, bolsataq urmaykusqa. Newhouseqa usqhayllan qatiqnin bolsapi churasqa sucursalman astakurqan, hinaspan chayta yapamanta ruwarqan. Powellqa urmasqa bolsakunata huñuspanmi hatun plástico basura bolsaman churarqa, imaynam biopeligroso materialkunata hapinku hinata.
Laboratorioman kutispa Newhousewan Hannah Pilkeywanmi chay bolsata ch’usaqyachirqanku, hinaspan usqhaylla verde rebabakunamanta marrón nueces nisqakunata horqorqanku. Paykunaqa cuidakunku mana chay kichkakuna qaranman yaykunankupaq, chaymi castañamanta investigacionpiqa llamkaypi peligro. Ñawpaqtaqa paykunamanmi gustaqku llapa ancha valorniyoq nueces genéticamente modificadas nisqakuna. Kay kutipiqa, tukukuypiqa askha kapurqanku: 1.000 masnin. Pirkeytaq nirqan: “Llapanchismi kusisqa huch’uy tusuykunata ruwashanchis”, nispa.
Chay tarde qhepamanmi Powellqa chay castañakunata aparqan Neil Pattersonpa oficinanman, chay wasiqa vestíbulo nisqapin kasharqan. Pueblos Indígenas p’unchaymi karqan (Columbus p’unchay), Patterson, ESFpa Centro de Pueblos Indígenas y Medio Ambiente nisqapi Director Yanapaq, chayraqmi kutimusqa huk cuarto campusmanta, chaypin umallirqan indigena mikhuy rikuchiyta. Iskay wawankunawan sobrinanwanmi oficinapi computadorapi pukllachkanku. Lliwmi nuecesta qaranta hurquspanku mikurqaku. Powellqa llakikuspan nirqan: “Huk chhika verderaqmi kashanku”, nispa.
Powellpa qusqanqa achka ruwanapaqmi. Payqa muhukunatan rakishan, suyashanmi Pattersonpa llikawan mosoq cheqaskunapi castañakunata tarpuyta, chaypin pisi watakunallapi polen genéticamente modificado nisqa chaskinkuman. Hinallataqmi allin diplomacia castaño nisqapipas llamkarqa.
Pattersonta 2014 watapi ESF nisqawan contrataptinkum yacharurqa Powell sachakunata experimentasqanmanta, chay sachakunaqa Onondaga Nation Resident Territory nisqamanta iskay kimsa kilumitrullapim karqa. Kay qhipa kaqtaq Siracusa llaqtamanta iskay kimsa kilómetros sur ladopi yunkapi tarikun. Pattersonqa repararqanmi chay proyecto allinta ruwakuqtinqa, onqoykunata hark’aq genes nisqakuna qhepaman hallp’aman haykuspa chaypi puchuq castañakunawan chimpananta, chhaynapin Onodagaq identidadninpaq ancha allin sach’a-sach’a cambianqa. Uyarirqataqmi llakikuykunamanta, chaykunam activistakunata tanqachkan, wakinqa indígena ayllukunamanta, huklawkunapi kawsaq genéticamente modificado nisqakunapa contranpi kanankupaq. Ejemplopaq, 2015 watapin Yurok aylluqa Norte de California nisqapi OMG nisqa reservacionkunata hark’arqanku, tarpusqankupas salmón challwasqankupas qhellichasqa kananta llakikusqankurayku.
Pattersonmi niwarqan: “Reparanin kaypi kay hina pasawasqanchista, aswanpas rimanakunanchismi”, nispa. 2015 watapi ESFpa Agencia de Protección Ambiental nisqa huñunakuyninpi, Powellqa Nueva York llaqtapi indigena runakunaman allin ensayasqa rimayta quykurqa. Discurso tukukuptinmi Patterson yuyarirqa achka umalliqkuna nisqankuta: “¡Sach’akunatam tarpunanchik!”, nispa. Chay kusisqa kasqankum Pattersonta admirachirqa. Paymi niran: “Manan chayta suyarqanichu”, nispa.
Ichaqa qhepaman rimanakuykunan rikuchirqan pisilla paykunamanta cheqaqtapuni yuyarisqankuta, castaña sach’a ñawpaqmantapacha culturanpi ruwasqanmanta. Pattersonpa qatiqnin investigacionninmi willakurqa, chay pachakunapim disturbio social hinaspa destrucción ecológica nisqapas, Estados Unidospa gobiernon hatun plan de desmovilización, asimilación forzada nisqa ruwakusqanmanta, chaymi chay epidemia chayamurqa. Achka imakuna hinam, chay lawpi castaña cultura localqa chinkarun. Pattersonpas repararqanmi ingeniería genética nisqamanta yuyaykusqankuqa hukniray kashasqanmanta. Onoda llaqtapi lacrosse k’aspi ruwaq Alfie Jacques sutiyoq runan anchata munan castaña k’aspimanta k’aspikunata ruwayta, chaymi chay proyectota yanapan. Wakintaq piensanku chay peligro llumpay kasqanmanta, chaymi sachakunapa contranpi churakunku.
Pattersonqa kay iskay posiciónkunatan entienden. Chayllaraqmi niwarqa: “Chayqa celularwan waway hinam”, nispa. Paymi rikuchirka, wawan coronavirus pandemia rayku yachana wasimanta wasiman kutin tikrakushkata. "Huk punchawmi tukuy imata rirqani; paykunawan rimanakunankupaq, yachachkanku. Paqaristinmi, imayna, chaykunata chinkachisun." Ichaqa Powellwan askha watakuna rimanakusqanmi iskayrayayninta pisiyachirqan. Manaraq unaychu yacharurqa 58 Darling sachakunapa chawpi miraynin mana chay riqsichisqa genesniyuq kananta, chaymi nin, ñawpaq sallqa castañakuna yunkapi wiñachkallanqapuni. Pattersonmi nirqa kayqa hatun sasachakuy chinkachisqanmanta.
Octubre killapi watukusqaykupi, niwarqa, imarayku mana tukuy sunqunwan yanapayta atirqachu GM proyectota, mana yachasqanrayku, Powell sachawan utaq sachawan interactuaq runakunamanta llakikusqanmanta. Pattersonqa sinqanta takaspa nisqa: “Manan yachanichu imachus paypaq kasqanmanta”, nispa. Paymi nirqa, runawan castañawan tupanakuy allinyasqa kaptinllam kay sachata kaqmanta hapina.
Chaypaqmi nirqa Powellpa qusqan nueceswan pudín de castaña hinaspa aceite ruwananpaq. Paymi kay mikhuykunata apamunqa Onondaga llaqtaq territorionman, hinaspan runakunata mink’anqa ñawpaq saborninkuta yapamanta tarinankupaq. Paymi nirqa: “Chaytaqa suyachkani, ñawpaq amistadnikita napaykuy hinam, qayna kutipi sayasqaykimanta autobusman seqanaykilla”, nispa.
Powell 3,2 hunu dólares qullqita chaskirqa Templeton World Charity Foundation nisqamanta enero killapi, chaymi Powellman puririnanpaq saqinqa, kamachikuq wasikunata purisqanman hina, chaynallataqmi mastarinqa investigacionpa enfoquenta genética nisqamanta chiqap chiqap kaqman tukuy paisaje allichayman. Sichus gobierno huk saminchata qonqa chayqa, Powellpas, Fundación Americana de Castaña nisqamanta cientificokunapas t’ikananpaqmi saqeyta qallarinqaku. Polenpas, yapasqa genesninpas huk sachakunapa suyaq contenedorninkunamanmi wayrawan utaq cepillowan llusisqa kanqa, chaynallataqmi castañakuna genéticamente modificasqakunapa destinonpas mana imapas controlasqa experimental pachamantachu rikurimunqa. Chay genta chakrapipas laboratoriopipas waqaychayta atikunman nispa yuyaykuspaqa, manan segurochu, sach’a-sach’apipas mast’arikunqa-kayqa huk punto ecológico nisqa, chaytan cientificokuna munanku ichaqa radicalkunan manchakunku.
Huk castaña sacha samarisqa kaptin, ¿hukninta rantiyta atiwaqchu? Arí, Newhouse nisqa, chaymi chay planqa karqan. Yachaysapa runakunatam sapa semana tapurqaku haykapi sachakuna kasqanmanta.
Powell, Newhouse, llamkaqmasinkuna tiyasqanku pachapiqa, mana sasachakuspallam lliw suyu sachankuta suyachkanku. Ichaqa, investigación haciendamanta wichayman pisi karuta Siracusa llaqtaq chawpinta purispaqa yuyarichiwanchismi imayna hatun cambiokuna kasqanmanta pachamamapi, llaqtapipas castañas estadounidenses chinkasqanmantapacha. Chestnut Heights Drive nisqaqa Siracusa llaqtaq wichay ladonpi huk huch’uy llaqtapin kashan. Chayqa huk común residencial calle, ancho carreterakuna, allin allichasqa pastokuna, wakin kutitaq huch’uy sumaqchasqa sach’akuna ñawpaq kanchawan ch’eqesqa. . Chay k’aspi ruwaq empresaqa manan munanchu castañakunata kawsarichiyta. Castañakunapi sayasqa kikinmanta chakra llamk’ay economía nisqa tukuyninpi chinkapun. Yaqa manam pipas llumpay sinchi rebabakunamantaqa llampu miski nueces nisqakunata hurqunchu. Yaqa llapan runakunaqa manapaschá yachankuchu sachapi mana imapas faltasqanmanta.
Sayarispaymi Onondaga quchapa patanpi hatun yuraq uspha sachapa llantuyninpi picnicta mikurqani. Chay sach’aqa k’ancharishaq q’omer q’omer perforadores nisqakunan hunt’aykusqa. Chay kurukunapa kurkunpa rurasqan uchkukunatam qawani. Raphinkunata chinkachiyta qallarikun, pisi watakuna qhipamantaq wañuspa urmapunman. Maryland llaqtapi wasiymanta kayman hamunaypaqllam, waranqantin wañusqa uspha sachakunapa waqtanta carroypi pasarqani, chay sachakunapa kallmakunam ñanpa patanpi wicharichkasqa.
Apalache llaqtapin chay empresaqa Bitlahua llaqtaq aswan hatun cheqasninmanta sach’akunata rasparqan, chhaynapi uraypi q’umirta tarinankupaq. Q’umir suyupa sunqunqa ñawpaq castaño suyupa sunqunwanmi tupan. Fundación Americana de Castaño nisqa organizacionkunawanmi llank’arqanku, paykunan sach’akunata tarpurqanku q’umir saqesqa minakunapi, kunanqa castaña sach’akunaqa waranqa-waranqa hectárea allpapin wiñan, chay hallp’apin chay desgraciawan afectasqa. Kay sachakunaqa huk partellan kanku chay híbridos nisqakunamanta, chaykunan mana hark’aq bacteriakunaq k’irinman, ichaqa huk mosoq miray sach’akunawanmi tupanman, chay sach’akunaqa huk p’unchaymi ñawpaq sach’a-sach’a hatun sach’akunawan atipanakunkuman.
Qayna mayo killapin dióxido de carbono nisqa wayra pachapi 414,8 partes por millón nisqaman chayaran, chaytaqa ñawpaq kutitan chayaran. Huk sach'akuna hina, castañas americanas nisqap mana yaku llasayninqa yaqa kuskan carbono nisqa. Huk hallp’api wiñachiy atisqayki imakunallam wayramanta carbonota aswan utqaylla chulluchinman wiñaq castaña sachamantaqa. Chayta yuyaykuspan qayna wata Wall Street Journal nisqa periodicopi lloqsimuq qelqa nirqan: “Huk castaño chakrata ruwasun”, nispa.